50/30/20 kuralı nedir, nasıl uygulanır?

Kural nereden çıktı?

50/30/20 kuralını, Elizabeth Warren ile kızı Amelia Warren Tyagi’nin 2005’te yayımlanan “All Your Worth” kitabı yaygınlaştırdı. Amaç, bütçeyi onlarca kategori yerine üç büyük kovayla düşünmeyi kolaylaştırmaktı.

Üç kova: hangi gider nereye girer?

İhtiyaçlar, kesilmesi mümkün olmayan ya da hayatını sürdürmek için gereken giderlerdir: kira veya konut kredisi, aidat, elektrik, su, doğalgaz, internet, market, işe gidiş ulaşımı, sağlık giderleri ve borçlarının asgari ödemeleri.

İstekler, hayatını güzelleştiren ama vazgeçilebilecek harcamalardır: dışarıda yemek, kahve, eğlence, hobi, tatil, yeni kıyafet ve çoğu abonelik. Sınır her zaman net değildir: market ihtiyaçtır ama sepetteki atıştırmalıkların bir kısmı istektir.

Birikim kovası; acil durum fonunu, birikim hedeflerini, yatırımları ve borçlarını asgarinin üstünde, erken kapatmak için yaptığın ödemeleri kapsar.

Örnek hesap

Net aylık gelir 48.500 ₺ olsun. Kurala göre dağılım şöyle:

• İhtiyaçlar (yüzde 50): 24.250 ₺
• İstekler (yüzde 30): 14.550 ₺
• Birikim (yüzde 20): 9.700 ₺

Şimdi gerçek giderlere bakalım: kira 16.000 ₺, aidat ve faturalar 3.350 ₺, taksitler 2.450 ₺, market 5.800 ₺, ulaşım 2.900 ₺. İhtiyaçlar toplamı 30.500 ₺, yani gelirin yaklaşık yüzde 63’ü. Bu durumda kuralı aynen uygulamak yerine uyarlamak gerekir.

Kira yüksekse kuralı uyarlamak

Büyük şehirlerde kira tek başına gelirin üçte birini aşabiliyor; bu durumda yüzde 50’lik ihtiyaç sınırı gerçekçi olmaz. İhtiyaç payını büyütüp (örneğin yüzde 60 ya da 65) farkı isteklerden kapatmak yaygın bir çözümdür. Örnekteki hane için 63/21/16 gibi bir dağılım hem gerçekçi hem birikimi koruyan bir plandır; rakamların nereden geldiği bir sonraki bölümde.

Fiyatların hızlı değiştiği dönemlerde oranları her zamdan sonra ya da üç ayda bir yeniden hesapla. Birikim payını mümkün olduğunca yüzde 10’un altına düşürmemek, uzun vadede en çok fark yaratan adımdır.

Oranları döneme çevirmek

Ceres bütçeyi ihtiyaç ve istek diye değil; sabit giderler, tasarruf hedefi ve dönem bütçesi diye kurar. Örnekteki hanenin aynı rakamları bu üç kalemle şöyle görünür:

• Tasarruf hedefi: 8.000 ₺.
• Sabit giderler: 22.500 ₺. Bunun 21.800 ₺’si ihtiyaç (kira, aidat, faturalar, taksitler), 700 ₺’si istek (abonelikler).
• Dönem bütçesi: 48.500 − 8.000 − 22.500 = 18.000 ₺. Bunun 8.700 ₺’si ihtiyaç (market 5.800, ulaşım 2.900), kalan 9.300 ₺ istek.

Toplayınca ihtiyaçlar 30.500 ₺ (yüzde 62,9), istekler 700 + 9.300 = 10.000 ₺ (yüzde 20,6), birikim 8.000 ₺ (yüzde 16,5): hane 63/21/16 ile yaşıyor. 30 günlük dönemde 18.000 ₺ günde 600 ₺ eder; bunun 290 ₺’si market ve ulaşıma, 310 ₺’si isteklere düşer. Oranlar dönemin sonunda neye bakacağını söyler, günlük hak ise bugün ne kadar harcayabileceğini.

Kendi oranını bulmak için 3 adım

• Son üç ayın harcamalarını üç kovaya ayır ve bugünkü oranını bul.
• Hedef oranını belirle; farkı tek seferde değil, her ay birkaç puan kapat.
• Birikimi maaş günü otomatik talimatla ayır; böylece oran irade gerektirmeden korunur.

Kuralın sınırları

Kural bir pusula, harita değil. Düzensiz gelirde her ay aynı oranı tutturmak zordur; borç yükünü ayrıca ele almaz; ihtiyaç ile istek ayrımı da kişiden kişiye değişir. En önemlisi, ay içinde ne kadar harcayabileceğini günlük olarak göstermez. Oranları bir plan olarak kullanıp harcamayı ayrıca takip etmek bu boşluğu kapatır.